केही सपनाहरू यति सुन्दर र मोहक हुन्छन् कि तिनले लाखौँ मानिसलाई आफूतिर आकर्षित गर्छन्, तर यथार्थमा ती केवल विनाशकारी मृगतृष्णा साबित हुन्छन् । ‘सबै मान्छे बराबर’ हुने, ‘देशको सीमा नहुने’ र ‘वर्गविहीन समाज’ स्थापना हुने जस्ता कम्युनिजमका नाराहरू यस्तै असम्भव र अव्यावहारिक सपनाहरूका सङ्ग्रह हुन् ।

जीवनको एउटा कालखण्डमा, विशेषगरी गरिबी, अशिक्षा र उत्पीडनको भुमरीमा फसेका बेला, मानिसहरू मुक्ति र समानताको खोजीमा कम्युनिस्ट वा माओवादी विचारतिर आकर्षित हुनु स्वाभाविक हुन सक्छ । तर, जसरी ज्ञानको दायरा फराकिलो हुँदै जान्छ, देश–दुनियाँको वास्तविक धरातल देखिन्छ र जीवनमा परिपक्वता आउँछ, तब व्यक्तिले सत्यको तितो स्वाद चाख्छ । उसले महसुस गर्छ— यो केवल खोक्रो आदर्श रहेछ— र पश्चात्ताप गर्दै त्यो विचार त्याग गर्छ अनि वास्तविक मानव जीवन रोज्छ । विचार र व्यवहारको बीचको यही चरम विसङ्गतिले नै कम्युनिजम मानव सभ्यताका लागि एउटा असफल, अमानवीय र घातक प्रयोग थियो भन्ने प्रमाणित गर्दछ ।

१. तर्कको धारमा मानव स्वभाव र प्राकृतिक असमानताको विजय
कम्युनिजमको जग कृत्रिम समानताको सिद्धान्तमा आधारित छ, जसले मानवको आधारभूत जैविक र मनोवैज्ञानिक स्वभाव लाई नै ठाडै इन्कार गर्छ । हामी आफैँबाट यो प्रश्न सोधौँ : के एउटै आमाको कोखबाट जन्मिएका दाइभाइ, दिदीबहिनी वा जुम्ल्याहा सन्तानमा समेत पूर्ण समानता पाउन सकिन्छ ? अवश्य सकिँदैन । उनीहरूको रुचि, क्षमता, शारीरिक बनावट, संवेग र महत्वाकांक्षा फरक हुन्छ । कोही जन्मजात नै नेतृत्व गर्न सिपालु हुन्छन्, कोही इमान्दार अनुयायी बन्न रुचाउँछन् । कोही सिर्जनशील हुन्छन्, कोही अत्यन्तै व्यवहारिक र परिश्रमी । मानव विविधता नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो र अपरिवर्तनीय सत्य हो, र यसलाई कुनै पनि राजनीतिक प्रणालीले बलपूर्वक मेटाउन सक्दैन ।

कम्युनिस्ट सिद्धान्तले परिकल्पना गरेको ‘समान वितरण’ले मानिसको ‘निजी प्रेरणा’को हत्या गरिदिन्छ । जब कसैले रातभर नसुती मिहिनेत गरेर नयाँ आविष्कार गर्छ वा अधिक उत्पादन गर्छ, र अर्को व्यक्ति जसले दिनभर अल्छी गरेर बस्छ, उनीहरू दुवैले साँझमा बराबरको फल पाउँछन् भने, कसैले पनि किन बढी उत्पादन गर्न वा जोखिम उठाउन प्रेरित हुन्छ ? यो सिद्धान्तले मानवको ‘मेरो’ भन्ने भावनालाई बेवास्ता गर्छ । मानिसहरू आफ्नो क्षमता र श्रमलाई राज्यको लागि मात्र होइन, आफ्नो लागि, आफ्नो परिवारको उन्नतिका लागि र आफ्ना भावी पुस्ताको सुरक्षाका लागि प्रयोग गर्न चाहन्छन् । जब यो प्राकृतिक चाहनालाई राजनीतिक सिद्धान्तको बलमा दबाइन्छ, तब त्यसले केवल निष्क्रियता, अल्छीपन, उत्पादनशीलतामा ह्रास र समग्र आर्थिक पतन ल्याउँछ ।

सोभियत संघको सामूहिक खेती प्रणाली र चीनको ‘ग्रेट लीप फरवार्ड’ जस्ता योजनाहरूले कृत्रिम समानता लाद्ने प्रयास गर्दा आएको भोकमरी र आर्थिक सङ्कटले करोडौँ मानिसको ज्यान लिनुको मुख्य कारण यही नै थियो । यसैले स्पष्ट हुन्छ— व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, मिहिनेतको कदर र निजी सम्पत्तिको अधिकारलाई सम्मान गर्ने प्रणालीमात्र दिगो र मानवोचित हुन सक्छ । कम्युनिजमले व्यक्तिको स्वतन्त्रता र मिहिनेतको मूल्यलाई शून्य बनाइदिन्छ, जुन मानव जीवनको आधारभूत मूल्यसँग बाझिन्छ ।

२. विश्व इतिहासको साक्षी : आदर्शको चिहान र अधिनायकत्वको उदय
कम्युनिजमको असफलता कुनै दार्शनिक बहसको विषय मात्र होइन, यो विश्व इतिहासले लेखेको रक्तपातपूर्ण र स्पष्ट दस्तावेज हो । जब कार्ल मार्क्स, लेनिन, माओ, स्टालिन जस्ता नेताहरूले आफ्ना सपनालाई वास्तविकतामा बदल्ने प्रयास गरे, तब उनीहरूले लाखौँ मानिसको जीवनलाई तहसनहस पारे । कम्युनिजमले जसरी ‘वर्गहीन समाज’ वा ‘सबै संसार एक हुने’ साम्यवादको सपना देखाउँछ, त्यसलाई हासिल गर्ने भन्दै पहिले आफ्ना देशहरूमा ‘सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व’ लागु गर्‍यो । तर, यो अधिनायकत्वले अन्ततः केही निश्चित नेताहरूको एकदलीय निरङ्कुशताको रूप लियो ।

सोभियत संघको पतन : विश्वको पहिलो कम्युनिस्ट राज्य सोभियत संघ ७० वर्षको निरङ्कुश शासनपछि सन् १९९१ मा टुक्रिनु आफैँमा यो सिद्धान्तको असफलताको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो । अर्थतन्त्र ध्वस्त हुनु, नागरिक स्वतन्त्रता पूर्ण रूपमा कुण्ठित हुनु र बाह्य जगतबाट काटिएर बस्नु यसका मुख्य कारण थिए ।

चीनको रूपान्तरण : माओको नेतृत्वमा चीनले भोकमरी र सांस्कृतिक क्रान्तिको त्रास झेल्यो । तर, जब देङ सियाओ पिङले ‘चार आधुनिकीकरण’ लागू गर्दै ‘राज्य पुँजीवाद’को बाटो रोजे, निजी सम्पत्तिलाई मान्यता दिए, निजी उद्यमलाई प्रोत्साहन दिए र खुला बजारको सिद्धान्त अपनाए, तब मात्र चीनले अभूतपूर्व आर्थिक फड्को मार्न सक्यो । यसले स्पष्ट सन्देश दियो— नाममा कम्युनिस्ट भए पनि, आर्थिक विकासका लागि पुँजीवादी प्रेरणा र बजारको शक्तिलाई अपनाउनु नै पर्ने रहेछ ।

पूर्वी युरोपको विद्रोह : पूर्वी जर्मनी, पोल्यान्ड, हङ्गेरी जस्ता देशहरूले सोभियत नियन्त्रणबाट मुक्त हुन गरेको ‘मखमली क्रान्ति’ले कम्युनिस्ट शासनबाट जनता कति आजित थिए भन्ने देखाउँछ । यी राष्ट्रहरूमा कम्युनिस्ट पार्टीको नियन्त्रण र गुप्तचर निकायको त्रासले नागरिक जीवनलाई नर्क बनाएको थियो ।

यी सबै उदाहरणले के देखाउँछन् भने, जहाँ निरङ्कुशता छ, जहाँ व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र मौलिक मानव अधिकारहरूलाई ‘क्रान्तिको हित’ भन्दै कुल्चिएको छ, त्यहाँ मानव जीवन सम्भव हुँदैन । कम्युनिजमले स्वतन्त्रताको नाममा समान दासता मात्र दियो ।

३. कम्युनिजमको भूमि : गरिबी, भ्रम र अशिक्षाको भुमरी
कम्युनिस्ट विचारहरूले जरा गाड्ने र फस्टाउने मुख्य भूमि गरिबी, अशिक्षा, बेरोजगारी र भ्रम नै हो । जब मानिसलाई आफ्नो गरिबीको वास्तविक कारण थाहा हुँदैन, जब उनीहरूलाई संसारका वैकल्पिक आर्थिक मोडेलहरू र सफलताका कथाहरूको बारेमा ज्ञान हुँदैन, तब ‘शोषकलाई मारौँ र सबै सम्पत्ति बराबरी बाँडौँ’ भन्ने सरल र भावनात्मक नाराले तुरुन्तै आकर्षण पैदा गर्छ । यो सिद्धान्तले समस्याको वास्तविक समाधान (जस्तै : शिक्षामा लगानी, निजी उद्यमको विकास, कानूनी शासनको स्थापना, र प्राविधिक विकास) भन्दा पनि भावनात्मक विद्रोह र हिंसा लाई प्रोत्साहित गर्छ ।

कम्युनिजमको यो ‘इमोसनल ट्रयाप’मा धेरैजसो इमान्दार र परिवर्तनको उत्कट चाहना भएका युवाहरू फस्छन् । उनीहरूलाई यो भ्रममा पारिएको हुन्छ कि ‘सबै समस्याको जड व्यवस्था हो’ र ‘क्रान्तिले जादुई रूपमा समाधान ल्याउँछ ।’ यो विचारधाराले मानिसलाई धैर्य र मिहिनेतभन्दा हतारोको बाटो देखाउँछ ।

नेपालमा चलेको सशस्त्र द्वन्द्वको आधार पनि यही नै थियो । दुर्गमका युवाहरूलाई गरिबी र विभेदको नाममा हतियार उठाउन प्रेरित गरियो । तर, जब उही कम्युनिस्टहरू सत्तामा पुगे, उनीहरूले गरिबी हटाउन ठोस आर्थिक क्रान्ति गर्नुको सट्टा राज्यको स्रोतमाथि नियन्त्रण जमाए, जसले गर्दा पुराना आदर्शवादी कार्यकर्ताहरू आदर्शच्यूत भएर पलायन हुन बाध्य भए । सत्तामा पुगेपछि उनीहरूको जीवनशैली सामान्य नागरिकको भन्दा विलासी भयो, जसले समानताको नारा माथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरिदियो ।

४. पश्चात्ताप र आत्मिक शान्तिको अपरिहार्य खोजी
जब मानिसले कम्युनिजमको यो खोक्रोपनालाई बुझ्छ, तब उसको जीवनमा एउटा गहिरो पश्चात्तापको अनुभूति सुरु हुन्छ । यो पश्चात्ताप केवल राजनीतिक निर्णयको लागि मात्र होइन, यो त गुमेको समय, निरर्थक हिंसा र गुमेको मानवोचित मूल्य को लागि हुन्छ । उनीहरूले सोचेको ‘श्रमजीवीको राज्य’को ठाउँमा नव–सामन्ती र भ्रष्ट पूँजीवादी को उदय भएको देख्दा, आदर्श बोकेका नेताहरू तथा कार्यकर्ताहरू ‘कम्युनिस्ट हुँ भन्न पनि लाज लाग्ने’ अवस्थामा पुगेको सार्वजनिक रूपमा स्वीकार्न थाले ।

नेपालकै सन्दर्भमा मोहनचन्द्र अधिकारी जस्ता पुराना र त्यागी नेताहरूले गेरु वस्त्र धारण गरी आध्यात्मिक मार्ग रोज्नु वा जीवनको अन्तिम चरणमा पश्चात्ताप गर्नुले के देखाउँछ ? यसले यो प्रस्ट्याउँछ कि कम्युनिजमको नास्तिकता (धर्मलाई अफिम भन्ने सिद्धान्त) ले मानिसको आत्मिक भोकोपनलाई कहिल्यै सम्बोधन गर्न सकेन ।

मानिस केवल भौतिक प्राणी मात्र होइन । उसलाई खान, बस्न र काम गर्न मात्र होइन, जीवनको अर्थ, नैतिकता, मनको शान्ति र आत्मिक सन्तुष्टि पनि चाहिन्छ । जब राजनीतिक सिद्धान्तहरूले यी आधारभूत आत्मिक आवश्यकतालाई इन्कार गर्छन्, तब मानिस अन्ततः धर्म, नैतिकता र आध्यात्मिक अभ्यासतर्फ फर्कन्छ । यो फर्कनु भनेको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा बिताएको समयलाई भ्रमको रूपमा स्वीकार्नु हो, र मानव जीवनको समग्रतालाई अँगाल्नु हो । कम्युनिजमले मानिसको भौतिक जीवनलाई नियन्त्रण गर्न सक्यो, तर उसको मन र आत्मामा राज गर्न सकेन ।

निष्कर्ष : कम्युनिजम मानव जीवनमा किन असम्भव ?
कम्युनिजम असम्भव छ, किनभने यसले मानव स्वभावको अन्तर्निहित विविधतालाई बेवास्ता गर्छ ; यसले निजी मिहिनेत र क्षमताको कदर गर्दैन र सबैलाई समान दासतामा बाँध्न खोज्छ ; यसले स्वतन्त्रतालाई दबाएर निरङ्कुशता जन्माउँछ ; र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, यसले मानिसको आत्मिक, नैतिक र भावनात्मक पक्षलाई इन्कार गर्छ ।

गरिबी र भ्रमको जगमा बनेको यो विचारधारा, जब शिक्षा, अनुभव र परिपक्वताको प्रकाशमा आउँछ, तब पग्लिएर जान्छ । इतिहासले यो पाठ सिकाएको छ कि टिकाऊ समाज निर्माण गर्नका लागि खुला बजारको शक्ति, प्रजातान्त्रिक मूल्य, व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको सम्मान र कानूनी शासन अपरिहार्य छन् ।

कम्युनिजम मानिसले नबुझेर रोज्ने बाटो हुन सक्छ, तर जब ऊ बुझ्दै जान्छ, तब उसले पश्चात्ताप गर्दै त्यसलाई छोड्छ । आजको विश्व, जहाँ ज्ञान र सूचनाको प्रवाह सहज छ, त्यहाँ देशको सीमा नहुने, सबै मान्छे बराबर हुने जस्ता बकम्फुसे कुरामा विश्वास गर्ने समय छैन । आँखा खोलौँ, विश्व इतिहास पढौँ र मानव जीवनको सत्य स्वीकारौँ ।